Bạn có biết rằng để huấn luyện một mô hình AI thông minh, người ta đã phải tiêu hủy hàng triệu cuốn sách giấy? Không phải chuyện đốt sách thời Trung Cổ, mà là một ngành công nghiệp mới: mua sách thật, cắt gáy, quét thành file, rồi vứt xác sách vào thùng rác. Tôi từng nghĩ câu chuyện này là trò đùa, cho đến khi sóng ập đến.
Sóng vỗ, ai đứng vững?
Đầu năm 2025, một phán quyết của tòa án Mỹ đã mở ra cánh cửa hợp pháp cho việc chuyển đổi sách giấy thành bản sao số, miễn là bạn tiêu hủy bản gốc. Ngay lập tức, Anthropic – công ty AI đình đám – chi hàng triệu USD mua hàng triệu cuốn sách vật lý, thuê dịch vụ phá hủy và quét từ ISBNdb. Mục tiêu: tạo ra bộ dữ liệu huấn luyện “sạch”, không bị nhiễm bởi văn bản do AI sinh ra hay các kỹ thuật đầu độc dữ liệu hiện đại.
Đây không chỉ là câu chuyện về AI. Đây là câu chuyện về cách thị trường đang định giá lại văn hóa dưới dạng nguyên liệu thô. Và trong câu chuyện đó, blockchain có một vai trò bất ngờ.
Context: Cơn khát dữ liệu sạch và lỗ hổng pháp lý
Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như GPT-4 hay Claude ngốn hàng nghìn tỷ token để học. Nhưng nguồn dữ liệu mở trên web ngày càng ô nhiễm: bài viết do AI viết, bình luận spam, tin giả. Các công ty AI lao vào tìm “vùng đất tinh khiết”. Sách giấy – đặc biệt là sách xuất bản trước năm 2022 – là mỏ vàng: chưa bị AI làm hỏng, giàu văn phong con người, và quan trọng nhất, có bản quyền rõ ràng.
Nhưng luật bản quyền truyền thống không cho phép sao chép số lượng lớn để huấn luyện AI. Năm 2025, một phán quyết của tòa án Hoa Kỳ đã tạo ra “cửa sổ hợp lý”: nếu bạn mua sách hợp pháp, quét thành file, và tiêu hủy bản gốc để duy trì số lượng bản sao không đổi, thì việc sử dụng đó được coi là “fair use”. Đây là chìa khóa mở ra cánh cửa cho “destructive scanning” – quét phá hủy.
Core: ISBNdb – nhà cung cấp dữ liệu kiểu mới
ISBNdb không phải là nhà xuất bản. Họ là trung gian: mua sách theo ISBN, theo chủ đề, theo năm xuất bản, rồi cung cấp dịch vụ quét và tiêu hủy toàn bộ. Họ quảng cáo “thỏa thuận bảo mật ràng buộc pháp lý” và “tiêu hủy có thể kiểm chứng”. Anthropic là khách hàng đầu tiên được biết đến, với đơn hàng “hàng triệu cuốn sách, chi phí vài triệu đô”.
Dữ liệu sạch, nhưng văn hóa bẩn.
Câu chuyện này có một tầng tối: không ai biết chính xác những cuốn sách nào đã bị tiêu hủy. Các cuốn sách quý hiếm, ấn bản đầu tiên, sách có chú thích tay – tất cả đều có thể đã biến mất vĩnh viễn. Tòa án chỉ quan tâm đến “biểu đạt được bảo vệ” (nội dung chữ), chứ không phải “giá trị vật thể” (bìa, giấy, nét chữ). Lỗ hổng pháp lý này đang cho phép một cuộc thanh trừng văn hóa thầm lặng.
Từ góc nhìn đầu tư, đây là một “tài sản độc hại”. Chi phí mua sách và quét chỉ là phần nổi của tảng băng. Rủi ro pháp lý sau này – nếu phán quyết bị lật – có thể khiến toàn bộ kho dữ liệu này trở thành trách nhiệm pháp lý khổng lồ. Hơn nữa, danh tiếng của một công ty AI đi kèm với “đốt sách” sẽ ảnh hưởng đến khả năng ký hợp đồng với chính phủ hay các tổ chức giáo dục.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác – Blockchain là cứu cánh hay kẻ đồng lõa?
Tại sao một bài viết trên CryptoSlate lại kết thúc bằng so sánh với Banksy đốt tranh rồi phát hành NFT? Bởi vì blockchain có thể giải quyết nghịch lý “một-một” của tòa án: thay vì tiêu hủy bản gốc, bạn có thể mã hóa quyền sở hữu bản sao số trên một sổ cái phi tập trung, đồng thời ký gửi bản gốc vật lý vào một kho lưu trữ đáng tin cậy (như thư viện). Khi đó, bản sao số chỉ tồn tại song song với bản gốc, và “một-đổi-một” được duy trì mà không cần phá hủy.
Mỗi cuốn sách bị đốt là một mảnh ký ức nhân loại bị xóa sổ.
Nhưng điều trớ trêu là chính các công ty AI lại đang tạo ra nhu cầu cho một thị trường mới: “dịch vụ lưu trữ văn hóa số”. Nếu có một nền tảng cho phép các nhà sưu tập, thư viện, hoặc thậm chí các DAO mua lại những cuốn sách quý hiếm trước khi chúng bị AI tiêu hủy, rồi đúc thành NFT đại diện cho quyền truy cập đọc, thì sao? Điều này vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo ra thanh khoản cho thị trường sách hiếm. Các quỹ đầu tư token có thể tham gia vào chuỗi cung ứng này, tài trợ cho việc mua sách và nhận lại phần trăm doanh thu từ phí đọc.
Đây là một cơ hội đầu tư “counter-intuitive”: thay vì đặt cược vào việc phá hủy, hãy đặt cược vào việc bảo tồn thông qua token hóa. Thị trường vẫn chưa có ai làm điều này một cách bài bản.
Takeaway: Sóng vỗ, ai đứng vững?
Cuộc chạy đua huấn luyện AI đang biến những trang sách giấy thành “dầu mỏ kỹ thuật số”. Nhưng khác với dầu mỏ, văn hóa không thể tái tạo. Các công ty AI có thể đang xây dựng mô hình thông minh trên nền móng của sự tàn phá di sản.
Nhà đầu tư thông minh sẽ nhìn thấy rủi ro pháp lý và danh tiếng đằng sau “dữ liệu sạch”. Họ sẽ tìm kiếm những giải pháp kết hợp công nghệ số với bảo tồn vật lý – nơi blockchain có thể đóng vai trò trung gian tin cậy.
Câu hỏi cuối cùng: Liệu chúng ta có chấp nhận hy sinh văn hóa để đổi lấy trí tuệ nhân tạo? Hay chúng ta sẽ tìm ra cách để cả hai cùng tồn tại? Sóng vỗ, ai đứng vững? Chỉ những kẻ biết rằng dữ liệu không chỉ là con số, mà còn là linh hồn của nhân loại, mới có thể trụ lại.
(1.775 từ)
