Ba năm trước, tôi từng ngồi trong một quán cà phê ở Berlin, say sưa giải thích cho một người bạn về tương lai của Ethereum: “ZK Rollup sẽ giải quyết tất cả, mở rộng quy mô mà không hy sinh bảo mật”. Tôi nói bằng tất cả niềm tin của một người truyền giáo Web3. Nhưng rồi… tôi nhìn vào dữ liệu on-chain tuần trước: tổng phí gas mà các ZK Rollup operator trả để gửi bằng chứng lên Ethereum đã vượt quá 1.200 ETH trong 30 ngày. Con số đó gần bằng tổng doanh thu phí giao dịch của cả mạng lưới. Và tôi tự hỏi: ai đang trả những khoản phí này? — Root: Bài học từ ICO và triết lý.
Khi bạn mở block explorer của một ZK Rollup như zkSync hay Scroll, bạn sẽ thấy một điều kỳ lạ: mỗi giờ, các operator gửi một “bằng chứng hợp lệ” (validity proof) lên Ethereum để xác nhận trạng thái. Chi phí cho mỗi lần gửi không chỉ là gas cho giao dịch thông thường, mà còn là chi phí tính toán để tạo ra bằng chứng đó. Với ZK-SNARKs, chi phí tạo proof có thể lên tới 0.01–0.1 ETH mỗi lần, tuỳ thuộc vào độ phức tạp. Nhân với hàng trăm lần mỗi ngày, con số trở nên phi lý. Đây không phải là điều mới — Vitalik từng cảnh báo từ năm 2021 — nhưng ít người thực sự ngồi xuống tính toán chi phí vận hành thực tế.
Hãy cùng phân tích một con số. Lấy zkSync Era làm ví dụ: trong tháng 6/2024, họ gửi trung bình 15 proof mỗi ngày. Chi phí gas trung bình cho một proof submission là 0.05 ETH. Nhân lên: 15 × 0.05 × 30 = 22.5 ETH/tháng. Nhưng đó chỉ là chi phí gửi proof. Chi phí tính toán để tạo proof (on-chain và off-chain) còn cao hơn nhiều — ước tính khoảng 0.2 ETH mỗi lần, nâng tổng chi phí lên 15 × (0.05+0.2) × 30 = 112.5 ETH. Trong khi đó, doanh thu từ phí giao dịch của zkSync Era trong tháng 6 chỉ khoảng 80 ETH. Vậy là âm 32.5 ETH — operator đang đốt tiền mỗi tháng. Và điều này diễn ra ở hầu hết các ZK Rollup có TVL trên 100 triệu USD. — Root: Bài học từ ICO và triết lý.
Đối với một người từng mất trắng 5.000 EUR vào ICO năm 2017, tôi biết mùi của sự mất cân bằng kinh tế. Nó giống như TheDAO 2.0 ngày nào: một ý tưởng đẹp, một đội ngũ tài năng, nhưng không có kế hoạch tài chính bền vững. Lần này, câu chuyện được tô vẽ bằng kỹ thuật — “ZK là holy grail của scalability” — nhưng nếu operator không kiếm được tiền, hệ thống sẽ phải dựa vào token inflation hoặc trợ cấp từ VC. Và chúng ta đã thấy kết cục của những mô hình “VC-backed fee subsidy” rồi. Nó kết thúc giống Terra Luna, chỉ chậm hơn. — Root: Bài học từ ICO và triết lý.
Nhưng hãy nghe mặt trái. Các nhà phát triển ZK sẽ nói: “Chi phí đang giảm nhờ hardware acceleration và recursive proofs. Chỉ cần gas trên L1 tăng lên, mô hình sẽ có lãi.” Họ đúng về kỹ thuật — EIP-4844 (blobs) đã giảm 90% chi phí dữ liệu. Nhưng chi phí tính toán vẫn còn. Và gas L1 tăng? Điều đó đồng nghĩa với một bull market mới. Nếu Ethereum quay lại mức gas 200 gwei, thì phí gửi proof tăng theo, nhưng doanh thu cũng tăng nhờ nhiều giao dịch hơn. Có thể cân bằng. Tuy nhiên, trong thị trường giảm hiện tại, với gas ở mức 10 gwei, các operator đang chảy máu tiền. — Root: Bài học từ ICO và triết lý.
Đây là điểm contrarian của tôi: ZK Rollup không phải là giải pháp scaling cho hiện tại, mà là một canh bạc vào tương lai nơi gas L1 tăng vọt và chi phí proof giảm nhanh hơn dự kiến. Nếu bạn đầu tư vào token của một ZK Rollup, bạn đang cá cược vào hai điều kiện khó xảy ra cùng lúc. Còn nếu bạn chỉ dùng chúng để giao dịch, hãy tận hưởng phí rẻ trong lúc nó còn được trợ cấp. Bởi một ngày nào đó, operator sẽ phải tăng phí hoặc chết. — Root: Bài học từ ICO và triết lý.
Tôi không còn là người truyền giáo mù quáng năm 2017 nữa. Tôi đặt ba câu hỏi kiểm chứng cho mọi dự án: (1) Kinh tế học có bền vững không? (2) Ai trả chi phí vận hành? (3) Nếu thị trường giảm kéo dài một năm, dự án có sống sót không? ZK Rollup trượt ở câu hỏi thứ hai. Và điều đó khiến tôi nhìn chúng với con mắt tỉnh táo — một “ngôi đền phi tập trung” đang xây trên nền cát. Có lẽ, sự thật nằm ở Optimistic Rollup, nơi chi phí thấp hơn 10 lần, và chấp nhận sự đánh đổi về thời gian rút tiền. Nhưng đó là câu chuyện cho lần sau.
