Trung Quốc viết luật như một hợp đồng thông minh — và tiền mã hóa đang học quá chậm

Tuần này, một tòa án ở Thượng Hải xử một vụ tranh chấp token. Nguyên đơn gửi 30 ETH vào một hợp đồng góp vốn; phía bên kia không trả. Phán quyết không bất ngờ: token được công nhận là tài sản. Điều gây bất ngờ là cách tòa án đi đến kết luận đó. Họ không bàn về công nghệ blockchain vĩ đại, không gọi token là tiền, không đặt câu hỏi về phi tập trung. Họ chỉ làm đúng một việc mà hầu hết người xây dựng crypto ghét nhất: xếp token vào một khung pháp lý có sẵn. Một câu chuyện crypto hay phải có cả phần mã nguồn và phần chế tài, nhưng cộng đồng chỉ muốn nghe phần đầu. Tôi viết bài này không phải để bênh vực Trung Quốc. Tôi viết vì tôi tìm thấy một điểm mù trong cách cộng đồng tiền mã hóa đọc tin tức pháp lý. Tin tức pháp lý không nằm ở chữ cấm hay chữ cho phép. Nó nằm ở cấu trúc logic của hệ thống pháp luật. Và hệ thống pháp luật Trung Quốc, xét về mặt cấu trúc, gần với một hợp đồng thông minh hơn bất kỳ hệ thống thông luật nào tôi từng phân tích. Trước hết, cần hiểu phân cấp pháp luật Trung Quốc. Nó giống một ngăn xếp blockchain. Hiến pháp là khối khởi đầu. Các đạo luật cơ bản như Bộ luật Dân sự và Bộ luật Hình sự là những nâng cấp giao thức lớn. Dưới đó là các quy định hành chính của Quốc vụ viện, giống như các chi tiết triển khai. Các văn bản dưới luật của bộ, ngành là các bản cập nhật cho người dùng cuối. Và các giải thích tư pháp của Tòa án nhân dân tối cao là những nhánh cứng giúp hệ thống xử lý các trường hợp biên. Khi một sự kiện pháp lý xảy ra, người ta xác định luật điều chỉnh theo thứ tự rõ ràng. Khi một token bị tấn công, người ta cũng xác định giao thức điều chỉnh theo thứ tự kết hợp. Nhưng có một khác biệt lớn: trong hệ thống pháp luật, mọi tầng đều có chế tài. Trong tài chính phi tập trung, hầu hết các tầng không có chế tài, hoặc chỉ có chế tài giả định. Điều tôi muốn nói nằm ở phần quan trọng nhất: cấu trúc logic của một quy phạm pháp luật Trung Quốc. Một điều luật thường có ba phần. Phần thứ nhất là giả định: điều kiện để áp dụng quy phạm. Phần thứ hai là xử sự: hành vi được phép, bắt buộc hoặc bị cấm. Phần thứ ba là chế tài: hậu quả pháp lý khi vi phạm. Người viết luật không bao giờ viết một điều luật chỉ có giả định và xử sự. Họ buộc phải nghĩ về chế tài. Điều này nghe đơn giản, nhưng khi tôi kiểm toán các giao thức tài chính phi tập trung, tôi thấy rất nhiều hợp đồng được viết như một điều luật thiếu chế tài. Ví dụ, một giao thức cho vay có điều kiện thanh lý rất rõ ràng. Nếu tỷ lệ thế chấp giảm dưới ngưỡng, vị thế sẽ bị thanh lý. Nhưng khi thanh lý thất bại vì thanh khoản sâu, giao thức không có nhánh xử lý nào. Trong luật, đó là một lỗ hổng chết người. Trong tài chính phi tập trung, nó trở thành một câu chuyện về nợ xấu. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, các lỗ hổng nghiêm trọng nhất không đến từ toán học, mà đến từ các nhánh điều kiện không có hành động tương ứng. Hợp đồng thông minh là luật của máy. Nó hoạt động theo mô hình nếu thì, không thì. Luật Trung Quốc gọi đó là giả định, xử sự, chế tài. Có một sự tương đồng đến rợn người. Sau đó là tam đoạn luận. Tòa án áp dụng luật theo ba bước: đại tiền đề là quy phạm pháp luật; tiểu tiền đề là sự thật vụ án; kết luận là hậu quả pháp lý. Một hợp đồng thông minh cũng làm đúng ba bước đó. Đại tiền đề là logic của giao thức. Tiểu tiền đề là dữ liệu giao dịch trên chuỗi. Kết luận là thay đổi trạng thái. Sự khác biệt là tốc độ. Tòa án cần nhiều tháng để hoàn thành phép suy luận. Hợp đồng thông minh cần vài giây. Nhưng độ tin cậy của phép suy luận lại phụ thuộc vào độ chính xác của đại tiền đề. Và đại tiền đề trong tiền mã hóa thường được viết vội. Tôi đã từng chứng kiến những giao thức có đại tiền đề đúng, nhưng tiểu tiền đề sai do nguồn dữ liệu giá bị thao túng. Kết luận của hợp đồng vẫn được thực thi, nhưng kết luận đó bất công. Luật pháp có khái niệm án oan. Crypto có khái niệm tấn công thao túng. Thực chất là hai mặt của cùng một lỗi logic. Điều thú vị nhất là các phương pháp giải thích pháp luật. Khi luật mơ hồ, thẩm phán Trung Quốc không tự dưng nghĩ ra một ý nghĩa mới. Họ dùng bốn phương pháp. Giải thích theo văn tự: đọc chính xác nghĩa của từ. Giải thích theo hệ thống: đặt điều luật trong tổng thể bộ luật. Giải thích theo lịch sử: xem ý định của nhà làm luật tại thời điểm ban hành. Giải thích theo mục đích: xác định mục tiêu xã hội mà điều luật theo đuổi. Nếu áp dụng bốn phương pháp này vào mã nguồn, bạn sẽ phát hiện ra rằng hầu hết các tổ chức tự trị phi tập trung đang quản trị rất tệ. Ví dụ, một token gọi là token quản trị nhưng không có cơ chế kiểm soát kho bạc. Nếu giải thích theo văn tự, cái tên nói lên một điều. Nếu giải thích theo mục đích, cấu trúc thực tế lại nói điều ngược lại. Trong luật, người ta gọi đây là lạm dụng hình thức. Trong tiền mã hóa, người ta gọi đây là token tốt để giao dịch. Một bên nhìn vào văn bản, một bên nhìn vào dòng chảy thanh khoản. Cả hai đều đúng cho đến khi tòa án được hỏi. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, hầu hết các giao thức không có lịch sử lập pháp. Họ không ghi lại lý do thiết kế của từng hàm. Họ không chú thích ý định của nhà phát triển. Khi một lỗ hổng xuất hiện, cộng đồng tranh cãi về ý nghĩa của mã nguồn. Một bên nói theo văn tự, một bên nói theo tinh thần. Nhưng không có văn bản gốc nào để kiểm chứng. Đây là một thiếu vắng pháp lý mà mọi dự án nghiêm túc nên lấp đầy. Nếu bạn có một hiến pháp cho giao thức của bạn, hãy viết thành một tài liệu tách biệt với mã nguồn. Nếu bạn không có, trong một cuộc tranh chấp, tòa án sẽ tự viết lịch sử lập pháp cho bạn. Và tòa án có thể không viết theo cách bạn mong muốn. Trong xử lý tranh chấp, Trung Quốc chấp nhận dữ liệu điện tử làm chứng cứ. Hợp đồng thông minh tạo ra bằng chứng không thể sửa đổi. Điều này có lợi cho người dùng: lịch sử giao dịch là chứng cứ. Nhưng nó cũng là một con dao hai lưỡi. Nếu mã nguồn đã được viết mơ hồ, bằng chứng chỉ cho thấy sự mơ hồ đó. Một tòa án không thể suy đoán ý định của nhà phát triển nếu không có tài liệu thiết kế. Đó là lý do vì sao các dự án nghiêm túc nên đối xử với comment trong mã nguồn như điều khoản hợp đồng. Năm 2022, quỹ của tôi mất 60% danh mục vì sự cố Terra và quỹ 3AC. Tôi đổ lỗi cho thị trường, cho quỹ khác, cho sự lỏng lẻo của dự án. Nhưng khi tôi ngồi lại, tôi nhận ra lỗi lớn nhất của tôi: tôi không hỏi điều luật nào sẽ điều chỉnh giao dịch của tôi nếu giao thức sụp đổ. Tôi quá bận rộn đếm APY, quá mải mê với câu chuyện tăng trưởng. Tôi quên rằng mọi token đều có một đời sống pháp lý. Khi khai thác thanh khoản bùng nổ, tôi thấy các dự án dùng APY khổng lồ để giữ chân người dùng. Về bản chất, đó là một chế tài ngược: người dùng bị phạt nếu rút vốn sớm. Nhưng chế tài đó không được pháp luật bảo vệ. Nó chỉ được mã nguồn bảo vệ. Nếu mã nguồn bị nâng cấp, chế tài biến mất. Tôi từng thấy một dự án bỏ điều khoản phạt mà không cần hỏi ai. Họ gọi đó là tối ưu trải nghiệm. Luật pháp gọi đó là vi phạm lòng tin. Bây giờ đến phần phản trực giác. Truyền thông phương Tây vẽ Trung Quốc là kẻ thù của tiền mã hóa. Họ nhớ đến lệnh cấm khai thác, cấm sàn giao dịch. Nhưng nếu nhìn vào hệ thống pháp luật, điều ngược lại mới đúng: Trung Quốc có thể là một trong những nơi có nhiều sự chắc chắn pháp lý nhất cho tài sản mã hóa. Tại sao? Bởi vì hệ thống pháp luật của họ là hệ thống thành văn. Thẩm phán không tạo ra luật. Họ áp dụng luật. Một token có thể bị cấm giao dịch ở một số sàn, nhưng quyền tài sản của người nắm giữ vẫn được công nhận. Tòa án Trung Quốc từng công nhận tài sản mã hóa như một loại tài sản được pháp luật bảo vệ trong nhiều vụ án dân sự. Điều này tạo ra một nghịch lý. Trong một hệ thống thông luật, mọi thứ linh hoạt hơn nhưng khó dự đoán hơn. Một thẩm phán có thể định nghĩa lại token bằng một án lệ. Trong hệ thống thành văn, ranh giới nằm ở văn bản. Nếu văn bản không nói token là tiền, thì token không phải là tiền. Nếu văn bản không nói tổ chức tự trị phi tập trung là công ty, thì tổ chức đó không phải là công ty. Sự hạn chế đó lại là một loại tự do. Bạn biết chính xác quy tắc của trò chơi, vì quy tắc được viết ra từ trước. Với một nhà đầu tư, sự rõ ràng đáng giá hơn sự ưu ái. Tôi tìm kiếm những bản án, văn bản, thông tư hướng dẫn, nơi mà câu chuyện chưa được kể hết. Hầu hết mọi người chỉ đọc tiêu đề, không đọc phần lý do. Phần lý do mới là mã nguồn của hệ thống pháp luật. Khi một cơ quan quản lý ban hành quy định mới, họ thường giải thích mục đích. Đó là lịch sử lập pháp. Đó là chú thích của nhà phát triển. Nếu bạn bỏ qua phần đó, bạn sẽ hiểu sai văn bản. Tôi đã học được bài học này không phải từ một khóa học luật, mà từ một lần gần như mất toàn bộ vị thế vì hiểu sai một dòng chữ trong một tài liệu hướng dẫn. Ngành công nghiệp này có một điểm mù lớn: stablecoin. Chúng tôi gọi chúng là ổn định, nhưng chuẩn mực kế toán không ổn định. Dự trữ không được kiểm toán độc lập. Cả ngành giả vờ vấn đề này không tồn tại. Luật pháp không giả vờ. Nếu một tổ chức phát hành hứa quy đổi một token lấy một đồng tiền pháp định, lời hứa đó là một điều luật. Và điều luật đó cần có chế tài. Tôi từng phân tích giao thức IBC của Cosmos. Kỹ thuật rất đẹp. Nhưng khi tài sản đi qua nhiều chuỗi, quyền tài sản nằm ở đâu? Không ai trả lời được. Hệ sinh thái ứng dụng bị phân mảnh, và token của giao thức gần như không bắt được giá trị. Trong một thế giới mà luật có thẩm quyền rõ ràng, sự phân mảnh đó là một khoản nợ. Giao thức liên chuỗi kết nối các blockchain, nhưng không kết nối được các tòa án. Người ta nói Trung Quốc dùng pháp luật để kiểm soát tiền mã hóa. Đúng. Nhưng mọi hệ thống pháp luật đều dùng pháp luật để kiểm soát tài sản. Câu hỏi không phải là kiểm soát hay không, mà là kiểm soát theo cách nào. Nếu luật được viết như một câu điều kiện rõ ràng, bạn có thể thiết kế giao thức của mình để tuân thủ mà không phải hy sinh quá nhiều. Nếu luật được viết theo kiểu tình huống, bạn không bao giờ biết khi nào bị xử. Với tôi, nỗi sợ lớn nhất trong tiền mã hóa không phải là bị cấm. Nỗi sợ lớn nhất là sự mơ hồ. Sự mơ hồ giết chết kế hoạch đầu tư nhanh hơn bất kỳ lệnh cấm nào. Câu hỏi cuối cùng tôi đặt ra cho chính mình: nếu mã nguồn là luật, thì ai viết luật cho mã nguồn? Trung Quốc có câu trả lời của họ: một hệ thống coi trọng văn bản hơn lời nói. Cộng đồng tiền mã hóa chưa có câu trả lời. Mỗi giao thức là một quốc gia có hiến pháp riêng. Mỗi token là một điều luật có chế tài riêng. Nhưng hầu như không ai ghi lại ý định thiết kế. Không ai viết lịch sử lập pháp cho hợp đồng thông minh. Không ai nghĩ về giải thích theo mục đích cho đến khi tranh chấp xảy ra. Khi thị trường giảm, dòng tiền chảy ra, các cuộc tranh chấp bắt đầu. Lúc đó, người ta mới hiểu: một hợp đồng không có chế tài rõ ràng chỉ là một tờ giấy trắng có dòng chữ màu xanh. Hãy nhớ điều này trong kỳ thị trường giảm. Đừng chỉ tìm câu chuyện tăng trưởng. Hãy tìm câu chuyện trong phần chế tài. Vì thị trường có thể quên văn bản, nhưng tòa án thì không.