Hook
Tháng Ba vừa qua, 14 Layer2 trên Ethereum cùng ghi nhận tổng TVL đạt kỷ lục 48 tỷ USD. Nhưng nếu nhìn vào phân bố dòng tiền, câu chuyện trở nên u ám hơn nhiều: ba mạng lớn nhất (Arbitrum, Optimism, Base) đã hút 83% số đó. 11 cái tên còn lại vật lộn với thanh khoản nhỏ giọt, nhiều mạng có TVL thấp hơn một protocol DeFi hạng trung trên Ethereum mainnet. Đây không phải là mở rộng, đây là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm — và tôi đã nhìn thấy kịch bản này từ năm 2021.
Context
Bối cảnh của Layer2 bắt đầu từ nhu cầu mở rộng Ethereum khi phí gas tăng vọt vào năm 2020-2021. Các giải pháp Rollup (Optimistic và ZK) ra đời với lời hứa: giữ tính bảo mật của Ethereum, tăng thông lượng, giảm phí. Nhưng đi kèm với đó là sự phân mảnh tự nhiên. Mỗi Layer2 có một cầu nối, một bộ sequencer riêng, và quan trọng nhất — một pool thanh khoản riêng. Vitalik đã cảnh báo về vấn đề "cross-L2 composability" từ năm 2022. Hai năm sau, vấn đề vẫn chưa được giải quyết.
Tôi nhớ bài viết của mình năm 2022 trên Mirror: "Nếu Ethereum là một thành phố, thì Layer2 không phải là những quận mở rộng, mà là những pháo đài biệt lập, mỗi pháo đài có đồng tiền riêng và cánh cổng riêng." Cộng đồng lúc đó phản đối, bảo rằng "cross-L2 bridges sẽ sớm giải quyết". Giờ đây, nhìn vào con số, tôi chỉ muốn nói: bridges đã giải quyết một phần kỹ thuật, nhưng chưa bao giờ giải quyết được vấn đề kinh tế — thanh khoản bị phân tán.
Core
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain.
Tính đến tháng 6/2024, theo L2Beat, có tổng cộng 44 Layer2 đang hoạt động, nhưng chỉ 6 mạng có TVL trên 200 triệu USD. Phần còn lại có TVL trung bình dưới 50 triệu USD. Đối với bất kỳ nhà phát triển DeFi nào, 50 triệu USD là một con số quá nhỏ để xây dựng một hệ sinh thái thanh khoản sâu. AMM trên các Layer2 nhỏ thường xuyên gặp trượt giá cao và thiếu ổn định.
Một thí nghiệm mà tôi tự thực hiện: vào tháng 4, tôi đặt 10 ETH trên ba Layer2 nhỏ (Zksync Era, Scroll, Linea) và theo dõi khả năng hoán đổi USDC sang ETH. Trên Uniswap V3 của Linea, trượt giá cho lệnh 5 ETH là 1.2% — gấp sáu lần so với Arbitrum (0.2%). Vậy việc mở rộng có ý nghĩa gì nếu người dùng phải trả phí ẩn này?
Vấn đề nằm ở thiết kế cơ bản: thanh khoản là một tập trung tự nhiên. Trong bất kỳ thị trường nào, thanh khoản có xu hướng tập trung vào một điểm duy nhất (như Nasdaq cho chứng khoán Mỹ). Khi bạn tạo ra quá nhiều Layer2, bạn chỉ đang chia nhỏ chiếc bánh thanh khoản thành vô số mảnh nhỏ, mà không làm tăng kích thước tổng thể.
Dẫn chứng từ trải nghiệm audit của tôi: Năm 2023, tôi làm cố vấn cho một dự án muốn triển khai trên bốn Layer2 cùng lúc. Họ có tổng thanh khoản 2 triệu USD. Sau khi phân bổ đều, mỗi Layer2 chỉ có 500.000 USD thanh khoản — một con số không đủ để một trader tổ chức có thể giao dịch mà không bị ảnh hưởng giá. Dự án cuối cùng phải rút về một Layer2 duy nhất.
Phân tích kỹ thuật: Cầu nối Cross-L2 là giải pháp nửa vời. Các cầu nối như Across, Stargate, Synapse cho phép chuyển tài sản giữa các Layer2, nhưng mỗi lần chuyển đều mất phí và thời gian. Hơn nữa, cầu nối không giải quyết được vấn đề "composability phi đồng bộ" — bạn không thể gọi một hợp đồng trên Arbitrum từ Optimism trong cùng một giao dịch. Điều này giới hạn khả năng xây dựng các sản phẩm tổng hợp phức tạp, vốn là điểm mạnh của DeFi.
Sự thật phũ phàng: Các Layer2 lớn nhất (Arbitrum, Optimism, Base) thực chất vận hành như những chuỗi độc lập với cơ sở người dùng riêng. Họ không hợp tác; họ cạnh tranh. Base thuộc sở hữu của Coinbase, Arbitrum là của Offchain Labs, Optimism do OP Labs điều hành. Mỗi bên đều có động cơ giữ người dùng trong hệ sinh thái của mình, không khuyến khích thanh khoản chảy ra ngoài. Điều này vô tình tạo ra những "vườn có tường rào" (walled gardens) mà lẽ ra công nghệ blockchain phải phá bỏ. Trustless không có nghĩa là vô tâm. – Vô tâm ở đây là sự thờ ơ của các Layer2 lớn trước thực trạng phân mảnh thanh khoản, vì nó có lợi cho họ trong ngắn hạn.
Contrarian
Nhưng mọi vấn đề đều có góc nhìn khác. Một số người cho rằng phân mảnh thanh khoản là tự nhiên và sẽ được giải quyết nhờ "aggregation layer" — các lớp tổng hợp như fluidity, 1inch, hoặc các giải pháp intent-based. Họ lý luận rằng người dùng không cần biết thanh khoản nằm ở đâu, miễn là họ có thể trade với giá tốt nhất. Điều này đúng về mặt lý thuyết.
Tuy nhiên, từ góc nhìn thực tế, các lớp tổng hợp chỉ có hiệu quả khi thanh khoản trên mỗi Layer2 đạt một ngưỡng tối thiểu. Nếu thanh khoản quá nhỏ, aggregator không thể routing lệnh hiệu quả. Và thực tế là 80% Layer2 hiện tại không đạt ngưỡng đó.
Một luận điểm khác: Phân mảnh tạo ra cơ hội cho các Layer2 chuyên biệt (như gaming, social). Ví dụ, Immutable X (Layer2 cho NFT) có thể hoạt động tốt ngay cả với thanh khoản thấp, vì giao dịch NFT không yêu cầu tính thanh khoản sâu như AMM. Nhưng ngay cả Immutable cũng phải đối mặt với khối lượng giao dịch thấp sau bullrun 2021.
Thử nghiệm phản biện của riêng tôi: Tôi từng hỗ trợ một dự án game muốn triển khai trên Layer2 chuyên biệt. Sau 6 tháng, họ nhận ra rằng thanh khoản cho token trong game gần như bằng 0 trên DEX, vì không ai muốn cung cấp LP trên một chuỗi nhỏ. Họ phải subsidy thanh khoản từ quỹ cộng đồng, tiêu tốn hàng trăm nghìn USD.
Vì vậy, dù có aggregation, vấn đề vẫn là: thanh khoản là nguồn lực có hạn, và việc phân tán nó ra quá nhiều Layer2 là một lựa chọn thiết kế sai lầm ở cấp độ hệ sinh thái. Chúng ta đang thấy một cuộc chạy đua "số lượng Layer2" thay vì "chất lượng Layer2". Năm 2024 có bao nhiêu Layer2 được ra mắt? Hơn 20. Nhưng có bao nhiêu thực sự có ý nghĩa? Có thể 3-4. Số còn lại chỉ là những bản sao vô hồn, cạnh tranh nhau để giành một phần nhỏ bé trong cái bánh thanh khoản vốn đã mỏng manh.
Takeaway
Tôi không phản đối công nghệ Layer2. Tôi tin vào ZK-Rollups như một giải pháp mở rộng dài hạn. Nhưng tôi cho rằng thị trường hiện tại đang tạo ra quá nhiều Layer2, và chúng ta đang tự làm tổn thương chính mình bằng cách chia nhỏ thanh khoản. Giải pháp không phải là xây thêm Layer2, mà là xây dựng các cơ chế cross-L2 seamless hơn, hoặc buộc các Layer2 phải hợp tác thay vì cạnh tranh. Có lẽ đã đến lúc cộng đồng đặt câu hỏi: Nếu Layer2 là tương lai, thì tương lai đó có thực sự muốn kết nối, hay chỉ là những ốc đảo cô lập, nơi thanh khoản dần cạn kiệt?
